શેખ પરિવારનો ઇતિહાસ
અફઘાનિસ્તાનથી ખાનદેશ સુધી: સ્થળાંતર, વેપાર, હેન્ડલૂમ, ખેતી, સાહિત્ય અને સાંસ્કૃતિક વારસાની ગાથા
લેખક અને સંપાદક: અલીમ તાહિર
________________
પ્રસ્તાવના: પોતાના પૂર્વજોની શોધ, પોતાની ઓળખની શોધ
માનવીનું જીવન માત્ર તેના પોતાના અસ્તિત્વ સુધી સીમિત હોતું નથી. તેની પાછળ અનેક પેઢીઓની મહેનત, બલિદાન, સ્થળાંતર, સામાજિક અનુભવો, સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ અને જીવનની અસંખ્ય કહાનીઓ છુપાયેલી હોય છે. આજે આપણે જે સ્થાને ઊભા છીએ, તેની પાછળ આપણા પૂર્વજોના લાંબા ઇતિહાસની એક પરંપરા રહેલી છે.
આ જ ભાવનાથી મેં મારા પરિવારનો ઇતિહાસ, વંશાવળી, વડીલોનાં નામ, તેમના વ્યવસાય, રહેણીકરણી, સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ અને સાહિત્યિક સેવાઓને એકત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ માત્ર નામોની યાદી નથી, પરંતુ પરિવારની અનેક પેઢીઓની યાદોને સુરક્ષિત રાખવાનો એક પ્રયાસ છે.
આ સંશોધનમાં અત્યાર સુધી પરિવારના વડીલો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી માહિતી અને મૌખિક પરંપરાઓને આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે. જ્યાં ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ નથી, ત્યાં આ માહિતીને પારિવારિક પરંપરા તરીકે જ સમજવી જોઈએ.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 1: અફઘાનિસ્તાનથી ભારત સુધી — એક પારિવારિક પરંપરા
પરિવારના વડીલો પાસેથી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, આપણા પૂર્વજોનો સંબંધ અફઘાનિસ્તાન અથવા રાજસ્થાન સાથે રહ્યો હોઈ શકે છે. પરિવારમાં એવી પરંપરા છે કે પ્રાચીન સમયમાં આપણા પુરુષ પૂર્વજો અફઘાનિસ્તાનથી ભારત આવ્યા હતા.
એવું પણ જાણવા મળ્યું છે કે શરૂઆતના સમયમાં તેમની આજીવિકાનું મુખ્ય સાધન ગરમ મસાલાનો વેપાર હતો.
વડીલોના પહેરવેશ અને જીવનશૈલી અંગે એક વિશ્વસનીય વંશીય જાણકાર પાસેથી મળેલી માહિતી અનુસાર, પુરુષોનો પહેરવેશ રાજસ્થાની શૈલીનો હતો, જ્યારે મહિલાઓ અફઘાની શૈલીના બુરખાનો ઉપયોગ કરતી હતી.
આ પરંપરાઓ આપણા પરિવારની સંભવિત ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિ તરફ સંકેત કરે છે. જોકે, મૂળ જન્મસ્થળ, સ્થળાંતરનો સમય અને માર્ગ જાણવા માટે વધુ ઐતિહાસિક સંશોધન જરૂરી છે.
પ્રકરણ 2: વેપારથી હેન્ડલૂમ સુધી — મહેનતની એક પરંપરા
આપણા પરિવારના ઇતિહાસમાં ગરમ મસાલાના વેપાર પછી કાપડના વ્યવસાય અને હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગનો ઉલ્લેખ મળે છે.
ખાનદેશના વિસ્તારોમાં પણ માલેગાંવની જેમ એક સમયે ઘરેલું હેન્ડલૂમ ઉદ્યોગે હજારો પરિવારોના આર્થિક જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. મહિલાઓ પણ ઘરમાં હેન્ડલૂમ ચલાવીને કાપડ વણવાના કામમાં ભાગ લેતી હતી.
અમારી દાદી જહાં બી હજ્જન પણ પોતાના ઘરમાં જાતે હેન્ડલૂમ ચલાવતાં હતાં.
આ માત્ર એક વ્યવસાય નહોતો, પરંતુ તે સમયની મહેનત, આત્મનિર્ભરતા અને મહિલાઓની આર્થિક ભાગીદારીનું એક ઉદાહરણ હતું.
શેખ મહબૂબ સાહેબના ધરંગાંવ (મીના નગર) સ્થિત ઘરના સંબંધમાં જણાવવામાં આવે છે કે ત્યાં ઘોડા, બળદ, કૂકડા, મરઘીઓ, બકરાં, બકરીઓ અને બળદગાડું પણ હતાં. લીમડાનું એક વિશાળ અને જૂનું વૃક્ષ પણ પોતાની વિશિષ્ટ છાંયડાભરી ઓળખ ધરાવતું હતું. અગાઉની અને વર્તમાન પેઢીઓમાં ખેતરો તથા ખેતીની જમીનોનો પણ ઉલ્લેખ મળે છે.
આ માહિતીથી એવા પારિવારિક વાતાવરણની કલ્પના સામે આવે છે, જ્યાં વેપાર, હસ્તકલા, પશુપાલન અને ખેતીની પરંપરાઓ અસ્તિત્વમાં હતી.
પ્રકરણ 3: હુરમત બી અને ઐનુદ્દીન
આપણા પરિવારની એક મહત્વપૂર્ણ વડીલ વ્યક્તિ હુરમત બી હતાં, જેઓ ઐનુદ્દીનનાં પત્ની હતાં.
ઐનુદ્દીન કાપડના વેપારી હતા. વિશ્વસનીય સૂત્રો અનુસાર તેમનો સ્વભાવ કાવ્યમય અને સાહિત્યિક હતો. તે જમાનામાં લોકો તેમને **'દરિયા સાહેબ'**ના નામથી પણ ઓળખતા હતા.
એક મહત્વપૂર્ણ પારિવારિક સંબંધ એ પણ છે કે હુરમત બી અને અમારી દાદી બી હજ્જન બંને સગી બહેનો હતાં.
આ સંબંધ પરિવારની બે પેઢીઓ વચ્ચેના ગાઢ પારિવારિક જોડાણને દર્શાવે છે.
આપણા ઇતિહાસમાં મહિલાઓનો ઉલ્લેખ પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલો પુરુષ વડીલોનો, કારણ કે પરિવારની સામાજિક અને આર્થિક રચનામાં તેમનો પણ પોતાનો ફાળો રહ્યો છે.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 4: શેખ મહબૂબ અને તેમનાં સંતાનો
આપણી પારિવારિક વંશાવળીમાં શેખ મહબૂબનું નામ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે. તેઓ મીના નગર (ધરંગાંવ)ના શ્રેષ્ઠ પહેલવાન અને જાણીતા વેપારી તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા.
તેમને ચાર પુત્રો અને એક પુત્રી હતાં.
પુત્રી:
શેખ આયશા શેખ મહબૂબ
ચાર પુત્રો:
1. શેખ રફીઉદ્દીન શેખ મહબૂબ
2. શેખ શમ્સુદ્દીન શેખ મહબૂબ
3. શેખ સૈયદ હસન શેખ મહબૂબ
4. શેખ અબ્દુલ રશીદ શેખ મહબૂબ
શેખ મહબૂબનું અવસાન ત્યારે થયું હતું, જ્યારે તેમના સૌથી નાના પુત્ર શેખ અબ્દુલ રશીદની ઉંમર માત્ર ચાર વર્ષની હતી.
તેઓ ચાર ભાઈઓમાં સૌથી નાના હતા. આગળ જતાં આ જ વ્યક્તિ ઉર્દૂ સાહિત્યની દુનિયામાં અરશદ મીના નગરીના નામે જાણીતા થયા.
પ્રકરણ 5: શેખ રફીઉદ્દીન શેખ મહબૂબનો પરિવાર
શેખ રફીઉદ્દીન શેખ મહબૂબ પરિવારના સૌથી મોટા પુત્ર હતા. તેમનાં પત્ની ખાતૂન બી રફીઉદ્દીન હતાં. બંનેનું અવસાન થઈ ચૂક્યું છે.
તેમનાં સંતાનો:
પુત્રો:
1. શેખ યુનુસ શેખ રફીઉદ્દીન (સ્વર્ગસ્થ)
2. શેખ સઈદ શેખ રફીઉદ્દીન
3. શેખ સદરુદ્દીન શેખ રફીઉદ્દીન
પુત્રીઓ:
1. શેખ હલીમા શેખ રફીઉદ્દીન
2. શેખ કુલસુમ શેખ રફીઉદ્દીન
પ્રકરણ 6: શેખ શમ્સુદ્દીન શેખ મહબૂબનો પરિવાર
શેખ શમ્સુદ્દીન શેખ મહબૂબ પરિવારના બીજા પુત્ર હતા. તેમનાં પત્ની ઇરશાદ બી શમ્સુદ્દીન હતાં, જેમનું અવસાન થઈ ચૂક્યું છે.
તેમનાં સંતાનો:
પુત્રો:
1. શેખ કદીરુદ્દીન શેખ શમ્સુદ્દીન
2. શેખ શરીફુદ્દીન શેખ શમ્સુદ્દીન
3. શેખ ગિયાસુદ્દીન શેખ શમ્સુદ્દીન (સ્વર્ગસ્થ)
પુત્રીઓ:
1. શેખ શહનાઝ શેખ શમ્સુદ્દીન
2. શેખ શાહીન શેખ શમ્સુદ્દીન
3. શેખ ફાતિમા શેખ શમ્સુદ્દીન
4. શેખ નૌશાદ શેખ શમ્સુદ્દીન
5. શેખ આસમા શેખ શમ્સુદ્દીન
પ્રકરણ 7: શેખ સૈયદ હસન શેખ મહબૂબનો પરિવાર
શેખ સૈયદ હસન શેખ મહબૂબ પરિવારના ત્રીજા પુત્ર હતા. તેમનાં પત્ની મહમૂદા બી શેખ સૈયદ હસન હતાં. બંનેનું અવસાન થઈ ચૂક્યું છે.
તેમનાં સંતાનો:
પુત્રો:
1. શેખ હાફિઝુદ્દીન શેખ સૈયદ હસન
2. શેખ મુબીનુદ્દીન શેખ સૈયદ હસન
3. શેખ ઐનુદ્દીન શેખ સૈયદ હસન
પુત્રી:
1. શેખ હાજેરા શેખ સૈયદ હસન
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 8: શેખ અબ્દુલ રશીદ શેખ મહબૂબ
(અરશદ મીના નગરી)
શેખ અબ્દુલ રશીદ શેખ મહબૂબ અમારા આદરણીય પિતા હતા. તેઓ શેખ મહબૂબ પરિવારના ચોથા પુત્ર હતા. તેમના ચોથા લાડકા પુત્ર અબ્દુલ રશીદ (અરશદ મીના નગરી) સાહેબ હતા.
તેમનું સાહિત્યિક ઉપનામ અરશદ મીના નગરી હતું.
બાળપણમાં જ તેમના માથેથી પિતાની છત્રછાયા ઊઠી ગઈ હતી. માત્ર ચાર વર્ષની ઉંમરે તેમના પિતા શેખ મહબૂબનું અવસાન થયું હતું. તેમ છતાં તેમણે પોતાના જીવનમાં એક આગવી સાહિત્યિક ઓળખ સ્થાપિત કરી.
તેઓ કવિ અને સાહિત્યકાર હતા તથા તેમની અનેક પુસ્તકો પ્રકાશિત થઈ ચૂકી છે.
તેમનું સાહિત્યિક વ્યક્તિત્વ આપણા પરિવારની અમૂલ્ય સંપત્તિ છે. તેમની રચનાઓ અને સાહિત્યિક સેવાઓને સાચવી રાખવી આપણી જવાબદારી છે, જેથી આવનારી પેઢીઓ પોતાના સાહિત્યિક પૂર્વજોથી પરિચિત રહી શકે.
તેમનાં પત્ની હલીમા બી શેખ અબ્દુલ રશીદ છે.
તેમનાં સંતાનો:
પુત્રો:
1. શેખ અઝીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ (સ્વર્ગસ્થ)
2. શેખ અલીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ
(સાહિત્યિક નામ: અલીમ તાહિર)
3. શેખ નઈમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ
4. શેખ કલીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ
5. શેખ નદીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ
6. શેખ મુકીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ
7. શેખ ફહીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ (સ્વર્ગસ્થ)
પુત્રીઓ:
1. શેખ નફીસા શેખ અબ્દુલ રશીદ (સ્વર્ગસ્થ)
2. શેખ નિશાત ઇરમ શેખ અબ્દુલ રશીદ
3. શેખ ઇનબિસાત ઇરમ શેખ અબ્દુલ રશીદ
પ્રકરણ 9: અલીમ તાહિર — સાહિત્યિક વારસાની પરંપરાનો આગળનો પ્રવાહ
શેખ અલીમુદ્દીન શેખ અબ્દુલ રશીદ સાહિત્યની દુનિયામાં અલીમ તાહિરના નામથી ઓળખાય છે.
તેમની સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિઓની શરૂઆત 1980થી થઈ હતી. ઉર્દૂ સાહિત્યમાં તેમની પચાસથી વધુ પુસ્તકો ઉપલબ્ધ છે.
કવિતા, વાર્તાલેખન, લેખન, ગીતરચના, સંગીત, અભિનય, દિગ્દર્શન અને ફિલ્મજગત સાથેનો સંબંધ તેમની સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓના વિવિધ પાસાં છે.
તેમણે ઉર્દૂ સાહિત્યની સાથે ડિજિટલ માધ્યમો પર પણ પોતાની રચનાઓને રજૂ કરી છે.
માલેગાંવની ફિલ્મી અને સાંસ્કૃતિક દુનિયા સાથેનો તેમનો સંબંધ પણ તેમના વ્યક્તિત્વનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
આ રીતે પિતા અરશદ મીના નગરીની સાહિત્યિક પરંપરાને આગળની પેઢીમાં અલીમ તાહિરે પોતાની આગવી શૈલીમાં આગળ ધપાવી છે.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 10: માતૃપક્ષ — ધરંગાંવનો અબ્દુલ સલામ જાગીરદાર (ઇનામદાર) પરિવાર
પરિવારના ઇતિહાસનો બીજો મહત્વપૂર્ણ ભાગ આપણા માતૃપક્ષ સાથે સંબંધિત છે.
અમારી માતા હલીમા બીનો સંબંધ ધરંગાંવના અબ્દુલ સલામ જાગીરદાર (ઇનામદાર) પરિવાર સાથે છે.
પારિવારિક માહિતી અનુસાર સલામ જાગીરદારના પરિવાર પાસે આશરે બાવીસ ખેતરો હતાં. આ પરિવાર પાસે એક હવેલી પણ હતી, જે ઇનામદાર અસલમ મામાએ વેચી દીધી હતી. આજે એ જ હવેલી ધરંગાંવમાં 'વ્હાઇટ હાઉસ' હોટેલના નામથી ઓળખાય છે.
આ હવેલીની યાદો આપણા બાળપણ સાથે જોડાયેલી છે.
આ ખેતીની જમીનો આ પરિવારની આર્થિક અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક હતી.
ધરંગાંવની આ પારિવારિક પરંપરામાં ખેતી, જમીન અને જાગીરદારી સામાજિક વ્યવસ્થાનો ઉલ્લેખ વિશેષ રીતે જોવા મળે છે.
આ પરિવારના વધુ ઐતિહાસિક સંશોધન માટે જૂના જમીનના દસ્તાવેજો, 7/12ના ઉતારા, ફેરફાર નોંધો અને અન્ય દસ્તાવેજો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 11: માતૃપક્ષના સંબંધો અને પારિવારિક વંશાવળી
અમારા નાના એટલે કે માતાના પિતાએ પ્રથમ નાનીના અવસાન પછી બીજાં લગ્ન કર્યા હતા.
પ્રથમ નાનીનાં સંતાનો:
પુત્રીઓ:
1. ઇનામદાર હમીદા ખાલા (સ્વર્ગસ્થ)
2. ઇનામદાર હકીમા ખાલા
3. ઇનામદાર હલીમા બી (અમારી માતા)
પુત્રો:
1. ઇનામદાર સલીમ મામા
2. ઇનામદાર અસલમ મામા (સ્વર્ગસ્થ)
બીજી નાની: કુલસુમ બી
કુલસુમ બીથી ચાર સંતાનો થયાં.
પુત્રીઓ:
1. ઇનામદાર દિલશાદ (દલા) ખાલા
2. ઇનામદાર રહીમા ખાલા
પુત્રો:
1. ઇનામદાર ગુલામ રસૂલ (હાજી) મામા
2. ઇનામદાર આબિદ મામા
પારિવારિક માહિતી અનુસાર મામાઓ શિક્ષણ અને અધ્યાપનના ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે. તેઓ અને તેમની આગળની પેઢીઓ મુંબઈમાં વસવાટ કરે છે. આજે તેમનાં પૌત્ર-પૌત્રીઓ અને દોહિત્ર-દોહિત્રીઓ આ પરિવારની પરંપરાને આગળ ધપાવી રહ્યાં છે.
આ માતૃપક્ષનો એવો ઇતિહાસ છે, જેમાં ધરંગાંવની કૃષિ પરંપરાથી લઈને મુંબઈના શહેરી જીવન સુધીની સફર જોવા મળે છે.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 12: મહિલાઓ — પરિવારની મૌન શિલ્પીઓ
કોઈપણ પરિવારનો ઇતિહાસ ત્યાં સુધી સંપૂર્ણ બની શકતો નથી, જ્યાં સુધી તેની મહિલાઓની મહેનત, ભૂમિકા અને બલિદાનોને યોગ્ય સ્થાન આપવામાં ન આવે.
આપણા ઇતિહાસમાં હુરમત બી, જહાં બી હજ્જન, ખાતૂન બી રફીઉદ્દીન, ઇરશાદ બી શમ્સુદ્દીન, મહમૂદા બી શેખ સૈયદ હસન, હલીમા બી શેખ અબ્દુલ રશીદ અને પરિવારની અન્ય મહિલાઓનાં નામ હંમેશાં આદરપૂર્વક જળવાઈ રહેવા જોઈએ.
ખાસ કરીને દાદી જહાં બી હજ્જન દ્વારા ઘરમાં હેન્ડલૂમ ચલાવવું તે સમયની મહિલાઓની આર્થિક આત્મનિર્ભરતાનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.
એ જ રીતે અમારી માતા હલીમા બીનો સંબંધ ધરંગાંવના અબ્દુલ સલામ જાગીરદાર (ઇનામદાર) પરિવાર સાથે છે.
આ મહિલાઓના જીવનમાં પરિવારની સંસ્કૃતિ, સામાજિક જીવન, મહેનત અને પેઢીઓના ઉછેરનાં અનેક પાસાં છુપાયેલાં છે.
━━━━━━━━━━━━━━
પ્રકરણ 13: બે પરિવારો, બે પૃષ્ઠભૂમિઓ, એક સંયુક્ત વારસો
જ્યારે આપણે આપણા પિતૃપક્ષ અને માતૃપક્ષના ઇતિહાસને એકસાથે જોઈએ છીએ, ત્યારે બે અલગ પરંતુ મહત્વપૂર્ણ સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિઓ સામે આવે છે.
પિતૃપક્ષમાં સ્થળાંતર, ગરમ મસાલાનો વેપાર, કાપડનો વ્યવસાય, હેન્ડલૂમ, પશુપાલન અને ખેતીની પરંપરાઓ છે.
માતૃપક્ષમાં ધરંગાંવની જાગીરદારી અને કૃષિ આધારિત પૃષ્ઠભૂમિ, જમીનોની માલિકી અને શિક્ષણની પરંપરા છે.
એક તરફ જહાં બી હજ્જન જેવી મહેનતુ મહિલાઓ છે, જેઓ ઘરમાં હેન્ડલૂમ ચલાવતાં હતાં; બીજી તરફ અબ્દુલ સલામ (ઇનામદાર) જાગીરદાર પરિવારનો કૃષિ ઇતિહાસ છે.
આ બંને પારિવારિક પરંપરાઓના સંગમમાં સાહિત્ય, કવિતા, શિક્ષણ, વેપાર અને મહેનતના વિવિધ રંગો સમાયેલા છે.
━━━━━━━━━━━━━━
સમાપન: આવનારી પેઢીઓના નામે
આ લેખ પરિવારના વડીલો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી માહિતી અને અત્યાર સુધી સાચવી રાખવામાં આવેલી પરંપરાઓનો પ્રારંભિક સંગ્રહ છે.
શક્ય છે કે તેમાં કેટલાંક નામોમાં સુધારો કરવાની જરૂર હોય, કેટલાંક સંબંધોની વધુ સ્પષ્ટતા બાકી હોય અને કેટલાક ઐતિહાસિક પ્રસંગો માટે દસ્તાવેજી પુરાવાઓ શોધવાની જરૂર હોય.
મારી ઇચ્છા છે કે પરિવારના તમામ સભ્યો, વડીલો, સગાંસંબંધીઓ અને નવી પેઢી આ ઐતિહાસિક પ્રયાસમાં પોતાનો ફાળો આપે.
જેની પાસે જૂનાં ફોટોગ્રાફ્સ, પત્રો, લગ્નનાં દસ્તાવેજો, જમીનનાં કાગળો, વડીલોનાં નામ અથવા પરિવારની કોઈ પરંપરાગત માહિતી સુરક્ષિત હોય, તેઓ આ માહિતી આગળ પહોંચાડે.
આપણે આપણા પૂર્વજોનાં નામ માત્ર યાદ રાખવાનાં નથી, પરંતુ તેમના જીવનની કહાનીઓને પણ સાચવી રાખવાની છે.
કારણ કે પરિવારની સાચી સંપત્તિ માત્ર જમીન, મિલકત કે વેપાર નથી; તેની સાચી સંપત્તિ તો પૂર્વજોની મહેનત, જ્ઞાન, ચારિત્ર્ય, સંસ્કૃતિ અને પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી યાદોમાં રહેલી છે.
આ જ આપણી ઓળખ છે, આ જ આપણો વારસો છે અને આ જ આવનારી પેઢીઓ માટે આપણી અમૂલ્ય ધરોહર છે.
શેખ પરિવારનો ઇતિહાસ — અફઘાનિસ્તાનથી ખાનદેશ સુધી.
લેખક અને સંપાદક: અલીમ તાહિર
ઈ-મેઇલ: aleemtahir12@gmail.com
---
#AleemTahir #ArshadMeenaNagri #TareekhEKhandan #FamilyHistory #ShajraENasab #Malegaon #Dharangaon #UrduAdab
__________________
کوئی تبصرے نہیں:
ایک تبصرہ شائع کریں